Der anachronistische Zug oder freiheit und democracy

De anachronistische parade komt er aan

Christine Leboutte

Het Brussels Brecht-Eislerkoor gaat op initiatief van zangeres Christine Leboutte beginnen aan een nieuw stuk, een muzikaal straattheater dat naar verwachting in 2022 door België zal trekken. Geen zaaloptreden zoals we van het Brussels Brecht-Eislerkoor gewend zijn, maar een stuk dat buiten gespeeld kan worden. Het koppelt de wereld van nu aan een satirisch gedicht uit 1947 van Berthold Brecht. Eigenzinnig, vervreemdend, creatief. Onze actualiteit wordt gespiegeld aan grauwgrijze herinneringen. Het is anachronistisch, je tijdsbesef wordt getart. De oorspronkelijke titel luidt “Der anachronistische Zug oder freiheit und democracy”.

Der Zug’ verleidt je om een eigentijdse blik te werpen op zes plagen die de wereld tergen: onderdrukking, moord, melaatsheid, domheid, diefstal en bedrog. Met zijn tegentijdse vertelling jongleert Berthold Brecht met onze agenda, zijn gedicht weerkaatst de tijdgeest via een verwrongen verleden. Wie hunkert er nu niet naar meer vrijheid en democratie? Daarover wil Brecht ons laten nadenken.

Willen we consument of producent van democratie zijn? Laten we onze stem verstommen of leren we politici naar ons te luisteren in plaats van andersom? Zijn we solitair of solidair? Volgen we de macht der gewoonte of maken we er een nieuwe gewoonte van om de macht te bevragen? Zwijgt de meerderheid? Over dat soort vragen kunnen we nadenken in het kader van #BeterNaCorona.

Duitsland

Berthold Brecht

De anachronistische parade1 is een bewegend straattheater, een optocht, ontstaan uit een gedicht over het naoorlogse Duitsland2. Brecht schreef Der Anachronistische Zug oder Freiheit und Democracy3 in 1947 toen hij in de VS woonde, het is dan in Duitsland wederopbouwtijd. Het gedicht is te zien als een vorm van Vergangenheitsbewältigung4: een poging om het verleden te begrijpen en om ermee in het reine te komen. Brecht leefde van 1898 tot 1956, hij heeft een theaterbewerking van zijn gedicht dus nooit zelf meegemaakt. Het gedicht werd voor het eerst bij een demonstratie in 1979 gebruikt om te wijzen op het NSDAP-verleden van bondspresident Karl Carstens en nog eens in 1980, tien jaar voor de val van de Berlijnse Muur. Toen als protest tegen de Beierse conservatieve kandidaat-kanselier Franz Josef Strauß, ook lid van de CSU. De opvoering legde een verband tussen deze partij en nazisympathieën. De parade in 1980 begon in Strauß’ geboortestad München en trok noordwaarts richting Kiel.

1 Zug (zie ook Duden) betekent hier optocht, kolonne, defilé, karavaan, processie, stoet, meute of mars. “Parade” is in het Frans, Duits en Engels hetzelfde. We zouden het ook een promenade of proms kunnen noemen naar de optredens voor het wandelende publiek in Britse parken. Parade klinkt echter universeler.

2 Op initiatief van Thomas Schmitz-Bender en de Arbeidersvereniging voor de wederopbouw.

3 Democracy, op zijn Engels geschreven en uitgesproken. Brecht baseerde zijn eigen ballade op het door hem (al vóór WO-II) vertaalde gedicht The Masque of Anarchy, van Percy Bysshe Shelley in 1819/20 n.a.v. van het neerslaan van een demonstratie voor een eerlijker kiesstelsel, het Peterloo-bloedbad in Manchester. Het volledige gedicht vind je hier. Deze Engelse bron zal niet de reden zijn dat Brecht democracy schrijft, maar omdat hij er, volgens Geert Van Istendael, van overtuigd was dat de oude machtsstructuren in West-Duitsland (onder toezicht van bondgenoot Amerika) weer in ere hersteld zouden worden. Brecht bejegende de Amerikaanse democracy met hoon, zegt een andere bron. “Democratie is schurft (Krätze)” volgens Brecht, lezen we bij de liberaal-conservatieve krant Die Welt.

4 Vergangenheitsbewältigung wordt in veel talen onvertaald gelaten (net als ons woord apartheid): het is de poging om het oorlogsverleden te analyseren, te verwerken en om er mee te leren leven. Bijvoorbeeld via Wiedergutmachung. Het wordt ook wel gebruikt voor de omgang met ons Belgische koloniale verleden.

Nationalisme

Tien jaar later doorkruiste de parade opnieuw de inmiddels herenigde bondsrepubliek: nu niet van zuid naar noord, maar van Bonn tot aan Berlijn: van de West-Duitse naar de Duitse hoofdstad. De aankomst viel niet toevallig samen met de Bondsdagverkiezing, eind 1990. Doel was te waarschuwen voor heroplevende nationalistische tendensen na de hereniging van Oost- en West. Het was toen een 400 meter lange stoet met veertig voertuigen, waaronder pantservoertuigen uit het vroegere Volksleger.

Doch dem Kreuz dort auf dem Laken | Fehlen heute ein paar Haken | Da man mit den Zeiten lebt | Sind die Haken überklebt.

Anachronisme

Ook later zijn er nog wel parades opgevoerd met verwijzingen naar de historische thema’s uit het werk van Brecht met blijvende actualiteit. De tijdlijn brengt ons op het woord anachronisme, een term die duidt op een stilistische ingreep in een voorstelling: de veranderde historische volgorde, een onmogelijke gebeurtenis of een voorwerp dat niet past in de chronologie of in de Zeitgeist: je ziet bijvoorbeeld een telefooncel in een historisch kasteel of Boudewijn die via een tweet de moord op Lumumba toegeeft. Brecht jongleert met anachronismen, hij tart de heersende logica en prikkelt je voortdurend om nog eens goed na te denken. Hij laat de verleden tijd zich in een nieuwe omgeving afspelen. Brecht presenteert een context die je vervreemdt van wat je gewend bent. Dankzij zo’n ‘Wende’ kun je gemakkelijker een stap terug zetten en er met een frisse blik naar kijken. Door te spelen met tijd accentueert Brecht maatschappelijke tegenstellingen. Dialectiek is zijn manier om aan waarheidsvinding te doen.

La ballata per Riace

Brecht probeert met zijn dialectische weerspiegelingen – door het blootleggen van tegenstellingen – ons een nieuwe werkelijkheid te tonen. Het Brussels Brecht-Eislerkoor pakt die uitdaging op door in het kader van #BeterNaCorona zeker ook een optimistische boodschap te brengen. La Ballata per Riace die het koor gaat zingen vormt een warme tegenhanger van de naar somberheid neigende Anachronistische parade.

Ook dit Italiaanse stuk wil het koor graag tegen 2022 opvoeren. Het is een ballade voor de Calabrese gemeente Riace waar zich onder leiding van de linkse burgemeester Mimmo Lucano iets heel moois heeft voltrokken. Het is een antwoord op wat sommigen definiëren als de ‘problematiek’ van immigratie. Voor de qua inwonertal slinkende gemeente Riace was de aankomst vreemdelingen geen probleem maar eerder een oplossing om het dorpsleven een stevige sociaaleconomische impuls te kunnen geven. Het tanende inwonertal verdubbelde bijna en bracht nieuw leven in Riace. Solidariteit met vluchtelingen werd tijdens het burgemeesterschap van Lucano de nieuwe werkelijkheid. Dit tot ergernis van de heersende klasse in Italië die hem en zijn ambtenaren voor de rechter daagde wegens illegale handelingen.

De ballade voor Riace is in 2018 geschreven door de Italiaanse muzikant en singer-songwriter Giovanna Marini.

[1] Het Duitse Zug betekent hier niet trein maar optocht of defilé. Hier vertalen we het met parade omdat dat ook in het Frans en Engels dezelfde betekenis heeft.
[2] Op initiatief van Thomas Schmitz-Bender en de Arbeidersvereniging voor de wederopbouw.
[3] Democracy wordt hier op zijn Engels geschreven en uitgesproken. Brecht baseerde zijn ballade op het gedicht The Masque of Anarchy, van Percy Bysshe Shelley in 1819/20 n.a.v. van het neerslaan van een demonstratie voor een eerlijker kiesstelsel, het Peterloo-bloedbad in Manchester.
[4] Vergangenheitsbewältigung wordt in veel talen onvertaald gelaten: de poging om het oorlogsverleden te analyseren, te verwerken en om er mee te leren leven. Bijvoorbeeld via Wiedergutmachung. Het wordt ook wel gebruikt voor de omgang met ons Belgische koloniale verleden.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s